Mieczysław Góra, Kolejne tropy i próby identyfikacji polskich ofiar NKWD z tzw. ukraińskiej listy katyńskiej

Szczo­tecz­ka do zębów z masy pla­stycz­nej, kolo­ru poma­rań­czo­we­go, na któ­rej wystę­pu­je pie­częć pol­skiej fir­my przed­wo­jen­nej: „O.T. Winc­kle­ra Syn” we Lwo­wie, a na jej rącz­ce znaj­du­je się też wydra­pa­ne pol­skie nazwi­sko „Sta­szek” (na zdję­ciu). Zna­le­zio­na zosta­ła na tere­nie byłe­go taj­ne­go cmen­ta­rza ofiar NKWD z lat 1937–1941 w Kijo­wie-Bykow­ni, pod­czas badań arche­olo­gicz­no-eks­hu­ma­cyj­nych w 2011 roku, w gro­bie nr 151 B, wykop 173. Sowiec­ka wła­dza ukry­ła tę nekro­po­lię przed świa­tem w bykow­niań­skim lesie, za wyso­kim drew­nia­nym pło­tem, wyso­kim na ponad dwa metry, dale­ko od dróg i osie­dla Bykow­nia, w kwar­ta­łach o nume­rach XIX i XX.

Powyż­sze infor­ma­cje podał auto­ro­wi niniej­sze­go arty­ku­łu pan Andrej Amons, ukra­iń­ski histo­ryk i badacz byłych taj­nych cmen­ta­rzy ofiar NKWD w Char­ko­wie i Bykow­ni. Ponad­to prze­ka­zał on stro­nie pol­skiej infor­ma­cje, że na liście pol­skich oby­wa­te­li, któ­rzy aresz­to­wa­ni zosta­li przez orga­na NKWD USRR w 1939 roku na tere­nie Woły­nia, wśród aresz­to­wa­nych i wywie­zio­nych osób z miej­sco­we­go wię­zie­nia, na wyka­zie repre­sjo­no­wa­nych pod nume­rem 70 wymie­nio­ne jest nazwi­sko – Stasz­ka Szcze­pa­na, syna Andrze­ja. Jego numer archi­wal­nej tecz­ki spra­wy (дела) pro­wa­dzo­ne­go śledz­twa kar­ne­go: 19 779.

Listę aresz­to­wa­nych Pola­ków na Woły­niu po 17 wrze­śnia 1939, w ilo­ści 338 stron, Andrej Amons pozy­skał w 1995 roku, jako ukra­iń­ski pro­ku­ra­tor woj­sko­wy z Woje­wódz­kiej Pro­ku­ra­tu­ry Wołyń­skiej, i wpro­wa­dził ją do mate­ria­łów kar­nych tecz­ki – spra­wy (дела) nr 50–0092 o maso­wych gro­bach ofiar repre­sji sta­li­now­skich na tere­nie taj­ne­go cmen­ta­rza ofiar NKWD w Bykow­ni pod Kijo­wem.

Człon­ków rodzi­ny Szcze­pa­na Stasz­ka, syna Andrze­ja, dotych­czas nie odna­le­zio­no. Nie został on dotych­czas zre­ha­bi­li­to­wa­ny przez stro­nę ukra­iń­ską. Obec­ne miej­sce prze­cho­wy­wa­nia zna­le­zio­nej szczo­tecz­ki do zębów to „Naro­do­wy Rezer­wat BYKOWIAŃSKIE GROBY” w Kijo­wie. Nato­miast doku­men­ty znaj­du­ją się w:

– Archi­wum WP Cen­tral­ne­go Regio­nu Ukra­iny,

– oso­bi­stym archi­wum Andre­ja Amon­sa w Kijo­wie,

– Archi­wum SBU (СБУ) w Woje­wódz­twie Wołyń­skim (Obła­sti) (dane od Andre­ja Amon­sa).

Według Andre­ja Amon­sa, z prze­pro­wa­dzo­nej dokład­nej ana­li­zy tych doku­men­tów wyni­ka, że Szcze­pan Sta­szek, syn Andrze­ja, był naj­praw­do­po­dob­niej wła­ści­cie­lem pla­sti­ko­wej szczo­tecz­ki do zębów, któ­ra posia­da stem­pel pol­skiej przed­wo­jen­nej fir­my „O.T. Winc­kle­ra Syn” we Lwo­wie i wydra­pa­ne nazwi­sko na jej rącz­ce „Sta­szek”.

Zda­niem Andre­ja Amon­sa, nale­ży przy­pusz­czać, że Szcze­pan Sta­szek roz­strze­la­ny został wio­sną 1940 roku w Kijo­wie, na pod­sta­wie decy­zji Komi­te­tu Cen­tral­ne­go KPZR z 5 mar­ca 1940 i pota­jem­nie pocho­wa­ny w bykow­niań­skim lesie. Zapew­ne oskar­żo­ny też został przez NKWD na pod­sta­wie 54–13 Kodek­su kar­ne­go USRR, jako wróg naro­du radziec­kie­go.

Nasu­wa­ją się jed­nak pew­ne wąt­pli­wo­ści inter­pre­ta­cyj­ne archi­wa­liów doko­na­ne przez Andre­ja Amon­sa, ponie­waż nazwi­sko Szcze­pa­na Stasz­ka nie figu­ru­je w spi­sie 3435 oby­wa­te­li pol­skich na tzw. ukra­iń­skiej liście katyń­skiej, któ­ra przy­pi­sy­wa­na jest wyłącz­nie do taj­ne­go Cmen­ta­rza w Kijo­wie-Bykow­ni.

Dru­ga opcja iden­ty­fi­ka­cji pol­skie­go nazwi­ska „Sta­szek” na rączсe szczo­tecz­ki do zębów z Kijo­wa-Bykow­ni

Pod­czas kwe­ren­dy prze­pro­wa­dzo­nej wio­sną 2016 roku przez Mie­czy­sła­wa Górę w archi­wum Rady Ochro­ny Pamię­ci Walk i Męczeń­stwa w War­sza­wie, natra­fio­no na nastę­pu­ją­ce opra­co­wa­nie: Lista oby­wa­te­li pol­skich repre­sjo­no­wa­nych w latach 1939–1941 na tere­nie obwo­du lwow­skie­go o dro­ho­byc­kie­go, wyda­ne przez Andrze­ja Prze­woź­ni­ka, Sekre­ta­rza Rady Ochro­ny Pamię­ci Walk i Męczeń­stwa (War­sza­wa 1997, s. 112). Na liście tej pod nume­rem 1911 (numer archi­wal­ny spra­wy kry­mi­nal­nej P – 19525) znaj­du­je się: Sta­szek Zenon, s. Jaku­ba.

Człon­ków rodzi­ny Zeno­na Stasz­ka dotych­czas nie usta­lo­no.

Wnio­ski koń­co­we

 Usta­le­nie obec­nie wła­ści­cie­la szczo­tecz­ki do zębów, zna­le­zio­nej w dole śmier­ci w Kijo­wie-Bykow­ni, jest przed­wcze­sne. Nale­ży pocze­kać z koń­co­wą iden­ty­fi­ka­cją repre­sjo­no­wa­nej oso­by i dać histo­ry­kom wię­cej cza­su na pro­wa­dze­nie kwe­ren­dy archi­wal­nej, w tym też na pil­nie odna­le­zie­nie bli­skich człon­ków dwóch rodzin: Szcze­pa­na Stasz­ka, syna Andrze­ja, oraz Zeno­na Stasz­ka, syna Jaku­ba.

Mie­czy­sław Góra, Rodzi­na Katyń­ska w Łodzi

Pier­wo­druk: „Rodo­wód Rodzin Katyń­skich. Biu­le­tyn Fede­ra­cji Rodzin Katyń­skich” 2016–2017

Kijów-Bykow­nia, rącz­ka szczo­tecz­ki do zębów z wydra­pa­nym pol­skim nazwi­skiem „Sta­szek”, zna­le­zio­na pod­czas badań arche­olo­gicz­no-eks­hu­ma­cyj­nych w 2011 roku na taj­nym cmen­ta­rzu ofiar NKWD z lat 1937–1941 (fot. Adam Kuczyń­ski)