English | Українська | Русский

Nazwa tej nekro­po­lii jest zna­czą­ca: w kom­plek­sie leśnym Pia­ti­chat­ki, kie­dyś pod Char­ko­wem, dzi­siaj w obrę­bie gra­nic admi­ni­stra­cyj­nych mia­sta, spo­czy­wa­ją ofia­ry czy­stek sta­li­now­skich z lat 1930. Ginę­li w wiel­kiej char­kow­skiej tiur­mie, okry­tej złą sła­wą jesz­cze w cza­sach car­skich. Cia­ła przy­wo­żo­no do pod­miej­skie­go lasu, grze­biąc bez ładu w bez­i­mien­nych gro­bach. Podob­nie sta­ło się z cia­ła­mi Ofiar Zbrod­ni Katyń­skiej – jeń­ców wojen­nych, któ­rych do Char­ko­wa przy­wie­zio­no na śmierć z obo­zu spe­cjal­ne­go NKWD w Sta­ro­biel­sku.

O tym, że pocho­wa­no ich w Pia­ti­chat­kach, dowie­dzie­li­śmy się dopie­ro w latach 1990. Pod­czas prac eks­hu­ma­cyj­nych pol­skie eki­py nie mogły jed­no­znacz­nie oddzie­lić mogił oby­wa­te­li II Rze­czy­po­spo­li­tej. Dodat­ko­wo oka­za­ło się, że na prze­ło­mie lat 1970. i 80. las  prze­ora­no świ­dra­mi geo­lo­gicz­ny­mi; w ten spo­sób Sowie­ci usi­ło­wa­li zatrzeć śla­dy swo­ich zbrod­ni. Te oko­licz­no­ści zade­cy­do­wa­ły o mody­fi­ka­cji ukła­du cmen­ta­rza i nada­niu nazwy pod­kre­śla­ją­cej wspól­no­tę losu oby­wa­te­li RP i przed­sta­wi­cie­li naro­dów Związ­ku Radziec­kie­go.

W latach 1994–1996 zespo­łem pol­skich arche­olo­gów, pro­wa­dzą­cych bada­nia w Pia­ti­chat­kach, kie­ro­wał prof. Andrzej Kola (Insty­tut Arche­olo­gii i Etno­gra­fii Uni­wer­sy­te­tu Miko­ła­ja Koper­ni­ka w Toru­niu). Podob­nie jak w Katy­niu, na wyty­czo­nym tere­nie zre­ali­zo­wa­no pro­jekt wyło­nio­ny w kon­kur­sie (auto­rzy zwy­cię­skiej pra­cy kon­kur­so­wej Zdzi­sław Pidek, Andrzej Soły­ga, Wie­sław i Jacek Syna­kie­wi­czo­wie oraz Leszek Wit­kow­ski, a pro­jek­tu reali­za­cyj­ne­go Zdzi­sław Pidek i Andrzej Soły­ga). Wyko­naw­ca­mi prac ziem­nych i budow­la­nych był Budi­mex S.A., ele­men­ty rzeź­biar­skie zre­ali­zo­wa­ło kon­sor­cjum Budi­mex S.A. Meta­lo­dlew S.A. z Kra­ko­wa, a dzwon Odlew­nia Dzwo­nów Janusz Fel­czyń­ski i S‑ka z Prze­my­śla.

Zgod­nie z zało­że­nia­mi ide­owy­mi, przy­go­to­wa­ny­mi przez Radę Ochro­ny Pamię­ci Walk i Męczeń­stwa, zle­ce­nio­daw­cę tego przed­się­wzię­cia, na każ­dym cmen­ta­rzu widzi­my podob­ne ele­men­ty, ilu­stru­ją­ce spój­ne prze­sła­nie. Głów­nym mate­ria­łem jest żeli­wo, jako mate­riał trud­ny do znisz­cze­nia.

Kamień węgiel­ny wmu­ro­wa­no 27 czerw­ca 1998, otwar­cie nekro­po­lii nastą­pi­ło 17 czerw­ca 2000.

Przy wej­ściu na Cmen­tarz Ofiar Tota­li­ta­ry­zmu w Char­ko­wie sto­ją pylo­ny z pol­skim orłem woj­sko­wym i godłem Ukra­iny, są też krzy­że orde­ru Vir­tu­ti Mili­ta­ri oraz Kam­pa­nii Wrze­śnio­wej 1939.

Teren nekro­po­lii wyzna­cza „czar­na dro­ga” – w jej mean­drach poja­wia­ją się kur­ha­ny z czar­nej kost­ki bazal­to­wej, kry­ją­ce wspól­ne mogi­ły. Na kur­ha­nach posta­wio­no krzy­że Kościo­łów wschod­nie­go i zachod­nie­go, tak upa­mięt­nia­jąc zarów­no pol­skich jeń­ców wojen­nych, jak i miesz­kań­ców zie­mi ukra­iń­skiej zamor­do­wa­nych w latach 1930. Osią cmen­ta­rza jest ale­ja, przy któ­rej leżą tabli­ce z indy­wi­du­al­ny­mi epi­ta­fia­mi pol­skich jeń­ców, zawie­ra­ją­cy­mi imię i nazwi­sko, datę i miej­sce uro­dze­nia, sto­pień woj­sko­wy, wyko­ny­wa­ny zawód lub spra­wo­wa­ną funk­cję. Wspól­nym ele­men­tem jest data śmier­ci: 1940.

Po jed­nej stro­nie alei umiesz­czo­no ukra­iń­skie epi­ta­fium zbio­ro­we w for­mie żeliw­nej ścia­ny z krzy­żem pra­wo­sław­nym, a po dru­giej stoi Bra­ma Pamię­ci, na któ­rej w porząd­ku alfa­be­tycz­nym umiesz­czo­no imio­na i nazwi­ska pocho­wa­nych tutaj ofiar Zbrod­ni Katyń­skiej. U pod­nó­ża wisi dzwon – w niszy pod zie­mią, bo bije umar­łym. Zdo­bią go wer­sy z Bogu­ro­dzi­cy. Przed bra­mą stoi Stół Spo­tka­nia, gdzie mogą gro­ma­dzić się przy­jeż­dża­ją­cy, a pod­czas uro­czy­sto­ści odpra­wia się sto­sow­ną litur­gię. Całość sym­bo­li­ki dopeł­nia­ją zna­ki reli­gii, wyzna­wa­nych przez spo­czy­wa­ją­cych tutaj: krzy­że Kościo­łów wschod­nie­go i zachod­nie­go, gwiaz­da Dawi­da i pół­księ­życ isla­mu.

Noty o ofia­rach zawie­ra publi­ka­cja: Char­ków. Księ­ga Cmen­tar­na Pol­skie­go Cmen­ta­rza Wojen­ne­go, opra­co­wa­nie zbio­ro­we, wydaw­ca Rada Ochro­ny Pamię­ci Walk i Męczeń­stwa, War­sza­wa 2003

Wię­cej o powsta­wa­niu nekro­po­lii w Char­ko­wie w dzia­łach KALENDARIUM i WSPOMNIENIA.

Szcze­gó­ły w PRZEWODNIKU

Tekst opra­co­wa­ła Iza­bel­la Sariusz-Skąp­ska