English | Українська | Русский

Świat poznał zło­wro­gą nazwę „Katyń”, kie­dy 13 kwiet­nia 1943 Niem­cy ogło­si­li odkry­cie maso­wych gro­bów na oku­po­wa­nych przez nich zie­miach koło Smo­leń­ska. Stan szcząt­ków oraz zna­le­zio­ne doku­men­ty i kore­spon­den­cja pozwa­la­ły na iden­ty­fi­ka­cję ofiar jako pol­skich jeń­ców wojen­nych z obo­zu spe­cjal­ne­go NKWD w Koziel­sku. Spe­cja­li­ści z powo­ła­nej przez Niem­ców Mię­dzy­na­ro­do­wej Komi­sji Lekar­skiej oraz Komi­sji Tech­nicz­nej Pol­skie­go Czer­wo­ne­go Krzy­ża usta­li­li czas śmier­ci na wio­snę 1940, co jed­no­znacz­nie dowo­dzi­ło, że mor­du doko­na­li Sowie­ci. W odpo­wie­dzi Sta­lin zrzu­cił odpo­wie­dzial­ność na hitle­row­ców. Zerwa­nie sto­sun­ków dyplo­ma­tycz­nych z pol­skim rzą­dem w Lon­dy­nie, układ sił w obo­zie alian­tów oraz powo­jen­ny podział świa­ta, gdzie ZSRR pod­po­rząd­ko­wa­no część Euro­py – to wszyst­ko sta­no­wi­ło fun­da­ment kłam­stwa katyń­skie­go. 13 kwiet­nia 1990 Zwią­zek Radziec­ki przy­znał się do odpo­wie­dzial­no­ści za Zbrod­nię Katyń­ską.

Po eks­hu­ma­cjach nie­miec­kich (1943) i pra­cach sowiec­kiej komi­sji Bur­den­ki (1944) w lesie katyń­skim pozo­sta­ły zbior­cze, ano­ni­mo­we mogi­ły. Na prze­strze­ni dzie­się­cio­le­ci poja­wia­ły się tam róż­ne „upa­mięt­nie­nia”, któ­re utrwa­la­ły kłam­stwo o „hitle­row­skiej zbrod­ni”. Powsta­łe w 1989 roku sto­wa­rzy­sze­nia Rodzin Katyń­skich z deter­mi­na­cją dąży­ły do budo­wy cmen­ta­rzy na miej­scu pochów­ków ich bli­skich. W latach 1990. pol­skie eki­py spe­cja­li­stów pro­wa­dzi­ły pra­ce tere­no­we i eks­hu­ma­cyj­ne, przy­go­to­wu­ją­ce teren pod nekro­po­lie. Zespo­łem w lesie katyń­skim kie­ro­wał prof. Marian Gło­sek (Insty­tut Arche­olo­gii Uni­wer­sy­te­tu Łódz­kie­go, Insty­tut Arche­olo­gii i Etno­lo­gii PAN).

Pro­jekt cmen­ta­rza wyło­nio­no w wyni­ku kon­kur­su – auto­ra­mi zwy­cię­skiej pra­cy kon­kur­so­wej byli Zdzi­sław Pidek, Andrzej Soły­ga, Wie­sław i Jacek Syna­kie­wi­czo­wie oraz Leszek Wit­kow­ski, a pro­jek­tu reali­za­cyj­ne­go Zdzi­sław Pidek i Andrzej Soły­ga. Wyko­naw­ca­mi prac ziem­nych i budow­la­nych były pol­skie przed­się­bior­stwa: Budi­mex S.A. i Ener­go­tech­ni­ka Sp. z o.o. z Knu­ro­wa, ele­men­ty rzeź­biar­skie, a tak­że ich dosta­wę i mon­taż przy­go­to­wa­ło kon­sor­cjum Budi­mex S.A. Meta­lo­dlew S.A. z Kra­ko­wa, a dzwon Odlew­nia Dzwo­nów Janusz Fel­czyń­ski i S‑ka z Prze­my­śla.

Zgod­nie z zało­że­nia­mi ide­owy­mi, przy­go­to­wa­ny­mi przez Radę Ochro­ny Pamię­ci Walk i Męczeń­stwa, zle­ce­nio­daw­cę tego przed­się­wzię­cia, na każ­dym cmen­ta­rzu widzi­my podob­ne ele­men­ty, ilu­stru­ją­ce spój­ne prze­sła­nie. Głów­nym mate­ria­łem jest żeli­wo jako mate­riał trud­ny do znisz­cze­nia.

Kamień węgiel­ny wmu­ro­wa­no 4 czerw­ca 1995, otwar­cie nekro­po­lii nastą­pi­ło 28 lip­ca 2000.

Przy wej­ściu na Pol­ski Cmen­tarz Wojen­ny w Katy­niu wcho­dzą­ce­go wita­ją pylo­ny z pol­ski­mi orzeł­ka­mi woj­sko­wy­mi oraz krzy­że orde­ru Vir­tu­ti Mili­ta­ri i Kam­pa­nii Wrze­śnio­wej 1939 (Rosja­nie znisz­czy­li te krzy­że w listo­pa­dzie 2025). Zarys nekro­po­lii wyzna­cza mur z indy­wi­du­al­ny­mi tablicz­ka­mi epi­ta­fij­ny­mi: imię i nazwi­sko, datę i miej­sce uro­dze­nia, sto­pień woj­sko­wy, wyko­ny­wa­ny zawód lub spra­wo­wa­na funk­cja. Wspól­nym ele­men­tem jest data śmier­ci: 1940. W lesie katyń­skim wyko­rzy­sta­no natu­ral­ną deni­we­la­cję tere­nu, tak że idą­cy ścież­ką wzdłuż muru znaj­du­je się jak­by pod zie­mią.

Dalej mię­dzy drze­wa­mi żeliw­ne tabli­ce przy­kry­wa­ją doły śmier­ci – tam ginę­li i pier­wot­nie byli pocho­wa­ni pol­scy jeń­cy wojen­ni. Szcząt­ki wydo­by­te przez pol­skie eki­py spo­czy­wa­ją teraz w Brat­nich Mogi­łach, w cen­trum nekro­po­lii, wyjąt­kiem są indy­wi­du­al­ne gro­by gene­ra­łów Mie­czy­sław Smo­ra­wiń­skie­go i Bro­ni­sła­wa Boha­te­re­wi­cza, ziden­ty­fi­ko­wa­nych jesz­cze w 1943 roku.

Z jed­nej stro­ny cen­tral­ne­go pla­cu stoi Bra­ma Pamię­ci, na któ­rej w porząd­ku alfa­be­tycz­nym umiesz­czo­no imio­na i nazwi­ska wszyst­kich ofiar. Ta bra­ma otwie­ra się jak w pora­nek Zmar­twych­wsta­nia, w głę­bi widać krzyż. W niszy pod zie­mią powie­szo­no dzwon, któ­ry bije umar­łym. Zdo­bią go wer­sy z Bogu­ro­dzi­cy. Przed bra­mą jest Stół Spo­tka­nia, gdzie mogą gro­ma­dzić się przy­jeż­dża­ją­cy, a pod­czas uro­czy­sto­ści odpra­wia się sto­sow­ną litur­gię. Na osi, po prze­ciw­le­głej stro­nie Bra­my, zna­la­zły się zna­ki reli­gii, wyzna­wa­nych przez spo­czy­wa­ją­cych tutaj oby­wa­te­li II Rze­czy­po­spo­li­tej: krzy­że Kościo­łów wschod­nie­go i zachod­nie­go, gwiaz­da Dawi­da i pół­księ­życ isla­mu.

Poza ogro­dze­niem pol­skiej nekro­po­lii zna­lazł się grób numer 8 oraz nie­po­li­czo­ne i nie­prze­ba­da­ne bez­i­mien­ne mogi­ły Rosjan, któ­rzy zgi­nę­li tutaj w czyst­kach sta­li­now­skich w latach 1930.

Noty o ofia­rach zawie­ra publi­ka­cja: Katyń. Księ­ga Cmen­tar­na Pol­skie­go Cmen­ta­rza Wojen­ne­go, opra­co­wa­nie zbio­ro­we, wydaw­ca Rada Ochro­ny Pamię­ci Walk i Męczeń­stwa, War­sza­wa 2000

Wię­cej o powsta­wa­niu nekro­po­lii w Katy­niu w dzia­łach KALENDARIUM i WSPOMNIENIA

Szcze­gó­ły w PRZEWODNIKU

Tekst opra­co­wa­ła Iza­bel­la Sariusz-Skąp­ska